چرا دانشجویان از ایران مهاجرت میxad کنند؟

فرار مغزها یا مفارقت قلب ها» عنوان پژوهش کارگروه مهاجرت و اشتغال انجمن اسلامی دانشجویان دانشگاه تهران و علوم پزشکی تهران است که از افکارسنجی دانشجویان این دو دانشگاه درباره مهاجرت از ایران به رشته تحریر در آمده است.

در گزارش این افکارسنجی آمده است؛ تبدیل شدن مهاجرت دانشجویان به یک الگوی غالب در زیست جوانان ایرانی، خاصه اگر بیبازگشت باشد، تنها به یک معناست؛ دانشگاه پیوند خود را با دیگر نهادهای مقوم جامعه از دست دادهxad است، به جای رفع نیازهای جامعه به تولید و صادرات نیروی انسانی متخصص و نیمه متخصص برای بازار کار جهانی م یxadپردازد و در یک کلام ازخودبیگانه شده است.

فرض نخست ما این است که دانشگاه تنها در پیوند با دیگر ارکان جامعه، در پیوند با صنایع، خدمات عمومی و دیگر شقوقی تقسیم کار اجتماعی می تواند به وظیفه های خود به عنوان حلقه هایی از زنجیرهای بازتولید اجتماعی عمل کند. تصویر دانشگاهی که عمده دانشجویان آن تصمیم به ترک وطن گرفته اند، چیزی جز تصویر برزخ میان دو خواب، کابوسی تقدیر جمعی و رویای رستگاری فردی نیست.

در پاسخ به این پرسش با محدودیتxadهای بسیار مواجه بودیم. نتایج پیمایش ما از مجموع 232 پرسشxadنامهxad تکمیل شده به دست دانشجویان دانشگاه تهران و علوم پزشکی تهران برآمده است که از قضا توزیع متوازنی میان رشتهxad های مختلف تحصیلی نداشته است. 125 شرکتکننده از رشتهxad های فنی، 25 نفر از رشته xadهای علوم پزشکی، 26 نفر از رشتهxad های علوم انسانی و 56 نفر از دیگر رشته xadها یا بدون ذکر نام رشته در این پیمایش شرکت کردند. بالطبع این توزیع بر نتایج ما تأثیر گذاشته xadاست.

با این حال کوشیدیم تا شیوهxad نمونه xadگیری از میان دانشجویان ارطریق انتخاب محل توزیع پرسشxadنامه تصادفی باشد و به طور ویژه سهم اعضای انجمن اسلامی دانشجویان در شرکتxad کنندگان بیش از سهم واقعی آنxadها در دانشگاه نباشد.

توزیع جنسیتی شرکت کنندگان نیز توزیع متوازنی نبود. 141 نفر از دانشجویان آقا و 90 نفر از دانشجویان خانم در پیمایش شرکت کردند و 1 نفر نیز جنسیت خود را مشخص نکرده بود. به لحاظ مقطع تحصیلی نیز، 145 نفر از دانشجویان کارشناسی، 49 نفر از دانشجویان کارشناسی ارشد و 35 نفر از دانشجویان دکتری در پیمایش شرکت کردند و 3 شرکت کننده نیز مقطع خود را مشخص نکردند.

ذکر این مسائل به جز ضرورت تدقیق روشی و صداقت علمی، بر این مسئله دلالت دارد که مدعای ما انطباق دقیق رقمهای به دست آمده با واقعیت نیست. شاید بیشترین کار ما این باشد که تلاش کرده xadایم به این مسئله به سهم خود موضوعیت ببخشیم.

چند درصد از دانشجویان قصد مهاجرت تحصیلی دارند؟

14 درصد از شرکتxad کنندگان در افکار سنجی به این سوال که آیا میxad خواهید برای ادامهxad تحصیل از ایران خارج شوید پاسخ منفی دادند. 23 درصد هنوز در این باره برنامه xadریزی نکرده xadاند، 29 درصد تنها در صورت پیش آمدن فرصتی مناسب مهاجرت خواهند کرد و 34 درصد تصمیم خود را برای مهاجرت از ایران گرفتهxad اند. علاوه نتایج برگرفته از خوداظهاری، تحلیل شیوهxad انتخاب پاسخ سوالات بیانxadگر این بود که 64 درصد دانشجویان قصد مهاجرت از کشور دارند، 23 درصد تمایل به ماندن و 13 درصد دچار تردید میان ماندن و رفتنxadند.

بگذارید به نتایج پرسش قبل نگاهی به تفکیک جنسیت و مقطع تحصیلی نیز بیاندازیم. تحلیل نتایج پرسشxadنامهxad ها به تفکیک جنسیت گویای این است که آقایان گرایش بیشتری به مهاجرت از ایران دارند و همxadچنین درصد کمتری از آقایان تنها در شرایط مطلوب حاضر به مهاجرت xadاند. تمایل به ماندن در ایران در خانمxad ها 5 درصد بیشتر از آقایان است.

در میان دانشجویان مقاطع کارشناسی و کارشناسی ارشد، بیشترین درصد افراد – به ترتیب 35 و 41 درصد – تصمیم خود را برای مهاجرت از ایران گرفتهxadاند و به ترتیب 28 و 27 درصد نیز در صورت وجود فرصت مناسب از ایران مهاجرت خواهند کرد. اما اکثریت نسبی دانشجویان دکتری – 46 درصد – تنها در صورت وجود فرصت مناسب از ایران مهاجرت خواهند کرد؛ 29 درصد ایشان در هر شرایطی از ایران خواهند رفت و 25 درصد در ایران خواهند ماند.

از شرکتxad کنندگانی که در سوال نخست به مهاجرت از کشور “نه” نگفتند پرسیدیم که “در صورت مهاجرت، آیا پس از پایان تحصیل به ایران باز خواهید گشت؟” 41 درصد خواهان بازگشت به ایران بودند، 46 درصد هنوز تصمیم خود را نگرفته اند و 13 درصد بازگشت به ایران را از سرنوشت خود حذف کردهxad اند. به این ترتیب عمدهxadی دانشجویان مهاجر بر سر مسئلهxad ی بازگشت به ایران مرددند. علاوه بر اینxadکه باید امیدوار بود تا روند مهاجرت از کشور با تغییر سیاستxadگذاری برای نسلxadهای بعد به نفع ماندن جا به جا شود، بنا به این شواهد سیاستxadگذاری برای تقویت روند بازگشت دانشجویان به ایران نیز میxadتواند مورد برنامهxad ریزی قرار گیرد.

چرا دانشجویان از کشور مهاجرت میxad کنند؟

چرا دانشجویان از کشور مهاجرت میxad کنند و سرنوشت خود را در کدام مقصد و با چه معاییری جستجو میxadکنند؟ 21 درصد شرکت کنندگانی که تصمیم به ماندن در ایران نگرفته xadاند، دسترسی به تحصیلات با کیفیت را جزء سه دلیل واجد اولویت خود برای مهاجرت ذکر کرده xadاند. تحلیل نتایج با مبنا قرار دادن سه دلیل واجد اولویت هر شرکت کننده برای ترک ایران به ما می xadگوید که 15 درصد دانشجویان برای کسب رفاه و درآمد مناسب، 13 درصد به دلیل اعتقاد به وجود فساد اقتصادی و اداری و بیxadعدالتی در ایران، 10 درصد گریزان از محدودیتxadهای اجتماعی، 9 درصد ناامید از اصلاح و بهبود مشکلات، 9 درصد به سودای تنوع و ماجراجویی، 7 درصد دلxadزده از فرهنگ شهروندان و 5 درصد به دلیل محدودیتxadهای سیاسی جلای وطن میxadکنند.

تبعیت از افراد موفق، استقلال از خانواده و دیگر مسائل خانوادگی، مخاطرات محیطی امنیت و سلامت و نیز وجود سربازی اجباری هر یک کمتر از 5 درصد و مجموعا 10 درصد دلایل مهاجرت از ایران را تشکیل میxadدهد.

مقصد مهاجرت های تحصیلی کدام کشورها هستند؟

38 درصد شرکتxad کنندگان امریکای شمالی را جزء سه مقصد واجد اولویت خود قرار دادهxad اند. 36 درصد نیز به این ترتیب اروپای غربی، 15% استرالیا، 9 درصد اروپای شرقی و 2 درصد شرق آسیا را انتخاب کردهxad اند. نتایج تحلیل سه دلیل نخست دانشجویان برای انتخاب کشور مقصد از این قرار بود که 26 درصد در جستجوی دانشگاهxad های باکیفیتxadتر، 22 درصد امیدوار به سطح بالاتری از رفاه و تأمین اجتماعی، 17 درصد خواستار زندگی در کشوری توسعهxad یافته xadتر، 15 درصد جویای فرصتxadهای شغلی، 11 درصد به سودای رشد اقتصادی و 9 دصد چشمxad دوخته به آزادی های مدنی و سیاسی، زیستن در کشوری دیگر را برمیxad گزینند.

این یافته که تنها 21 درصد دانشجویان، جویای تحصیل با کیفیتxadترند و تنها 26 درصد وجود دانشگاه با کیفیت را معیار انتخاب کشور مقصد میxadدانند باید ما را در اطلاق عبارت فرار مغزها به روند مهاجرت دانشجویان محتاطxadتر کند. در حقیقت شبکهxad ی پیچیدهxad ای از مقاصد سرنوشت دانشجو را در قبال مهاجرت از ایران رقم میxadزند که بخش زیادی از آن خارج از دانشگاه قرار دارند. دانشجویان نه برای شکوفا کردن توان علمی خود، بلکه بیشتر به سودای بهرهxadمندی از زیستی دلxadخواهxad تر ترک وطن میxad کنند؛ برای تغییر روند، به نفع ماندن در ایران باید علاوه بر بهبود اکادمی، تصویر کلی زیست در ایران که برخی از اجزای آن ضمن دلایل پرسشxad های پیش به تلویح بیان شد، ارتقا یابد.

مهاجران تحصیلی چقدر از شرایط مهاجرت مطلعند؟

پرسش دیگر این است که دانشجویان، که با دلایلی که در بند پیش تحلیل شد وطن را ترک می xadکنند، از شرایط تحصیل، کار و اقامت در مقاصد احتمالی تا چه اندازه مطلعند. ما میزان اطلاع شرکتxad کنندگان از هزینهxad های زندگی، شرایط کسب شغل، شرایط الزامات و دشواری های تحصیل، میزان تنهایی و ایجاد ارتباط، تسلط به زبان، رفتار شهروندان کشور مقصد با مهاجران، تفاوتxadهای فرهنگی کشور مقصد با ایران، سیاستxadهای کشور مقصد دربارهxadی مهاجران و شرایط دریافت ویزا و اقامت را به تفکیک سنجیدیم. در مجموع این پرسشxadها به طور میانگین، 29 درصد از افراد آگاهی کامل را اظهار کردند.

55 درصد تا حدودی آگاهی و اطلاع کلی دارند و 13 درصد به طور میانگین درباره این موارد اصلا آگاهی ندارند. 3 درصد نیز آگاهی از این مسائل را واجد اهمیت ندانستند؛ به تعبیری عمده دانشجویان بدون اطلاع دقیق از شرایط مقصد کشور را ترک میxadکنند. تسلط به زبان بیشترین موردی است که دانشجویان در خصوص کشور مقصد لحاظ کرده اند، 96 درصد به زبان کشور مقصد تسلط نسبی یا کامل دارند. در این میان 25 درصد از سیاستهای کشور مقصد در قبال مهاجران اصلا آگاهی ندارند؛ 20 درصد شرکتxad کنندگان در قبال شرایط اخذ ویزا و اقامت، 19 درصد در قبال رفتار مردم کشور مقصد با مهاجران، 15 درصد دربارهxad شرایط شغلی و 10 درصد دربارهxadی شرایط تحصیل بنا به اظهار خود هیچ اطلاعی ندارند. 36 درصد شرکتxadکنندگان از شرایط تحصل آتی خود، 21 درصد از هزینهxadهای زندگی، 18 درصد از شرایط شغلی آتی و 16 درصد از سیاستxadهای کشور مقصد در قبال مهاجران کاملا آگاهند. 41 درصد افراد کاملا بر تنهایی خود و مسائل در ارتباطی در کشور مقصد آگاهند، 44 درصد آگاهی نسبی دارند و برای 7 درصد از کسانی که کشور همxadزبان خود را ترک میxadکنند تنهایی و مسائل ارتباطی بیxadاهمیت است.

از شرکت کنندگان خواسته بودیم تا پیش بینی خود را نیز از شرایطی که پس از مهاجرت خواهند داشت برای ما بنویسند. گروهی گفته بودند که شرایط دشواری در انتظارشان خواهد بود اما برای رسیدن به چیزی که شایستگی آن را دارند و امید به آیندهxadای مطمئن حاضر به تحمل سختی هستند. گروهی نیز شرایط روحی و روانی بهتری را در زندگی خارج از ایران برای خود متصورند. آلوده نشدن به فساد در مسیر کار و پیشرفت در ایران و کسب فرصت برای نشان دادن تواناییxadهای فردی نیز از زمره پیشxadبینیxadهای دیگر شرکتxadکنندگان در پیمایش بود.

علیxadرغم آنxadکه جامعه مورد پیمایش ما دانشجویان دانشگاه تهران و علوم پزشکی تهران بود، مهاجرت از طریق پذیرش تحصیلی تنها راهی نیست که دانشجویان از طریق آن حاضر به ترک وطن هستند. 62 درصد شرکتxad کنندگان مهاجرت از طریق پذیرش تحصیلی را جزء سه طریق واجد اولویت خود برای ترک وطن ذکر کرده xadاند. 19درصد از طریق یافتن شغل، 11درصد با لاتاری، 6 درصد به واسطهxadی ازدواج با اتباع یا افراد مقیم و 2 درصد از طریق پناهندگی و راه xadهای غیرقانونی حاضر به ترک ایران هستند. به علاوه از میان شرکتxad کنندگان، 15درصد تا به حال در لاتاری شرکت کرده اند، 19 درصد تمایل به شرکت دارند اما فرصت آن را تا به حال پیدا نکرده xadاند، 26درصد با لاتاری آشنایی ندارند، 36درصد تمایلی به شرکت در آن ندارند و 1درصد نیز به هوای مهاجرت مرتبا در لاتاری شرکت میxad کنند. این واقعیت که در یکی از دانشگاه xadهای مادر کشور، 38 درصد دانشجویان به طریقی جز پذیرش تحصیلی در پی مهاجرت از کشورند تأییدی دیگر بر این مسئله است که مهاجرت دانشجویان علاوه بر کیفیت دانشگاه، باید در رابطه با کل مسائلی که بر آینده و معیشت یک فرد در ایران تأثیر میxadگذارد تحلیل شود.

چند درصد به ایران باز خواهند گشت؟

آنxadها که میxadمانند، آنxadها که بازمیxad گردند، با چه ریسمانxad هایی سرنوشت خود را به ایران گره زده اند؟ 14 درصد از شرکتxad کنندگان از همان ابتدا به پرسش مهاجرت “نه” گفتند. از آنxadها پرسیدیم که چرا در ایران میxad مانید؛

تحلیل سه دلیل دارای اولویت برای ماندن در ایران به ما میxadگوید که آنxadها که میxad مانند 21درصد دلبستگیxad های جدی در ایران دارند، 14 درصد دغدغهxad های اجتماعی، سیاسی و فرهنگی دارند، 14درصد به ایران علاقهxad دارند، 14درصد به اصلاح وضع موجود امیدوارند، 12درصد از تنهایی و غربت هراسانند، 10درصد از امکانات کافی در ایران بهرهxad مندند، 8درصد توانایی مالی ندارند و 7 درصد در ایران موقعیت تحصیلی یا شغلی مناسبی دارند. تحلیل مشابه دلایل آنxadها که بازمیxadگردند میxadگوید: 24درصد ایران را دوست دارند، 24 درصد دغدغهxad های اجتماعی، سیاسی و فرهنگی برای ایران دارند، 21درصد دلبستگیxad های جدی در ایران دارند، 14 درصد از تنهایی و غربت رنج میxadکشند، 5درصد امکانات کشور را برای زندگی کافی میxad دانند، 5درصد معتقند میxad توانند موقعیت و شغل مناسب در ایران پیدا کنند و 1درصد از یافتن شغل مناسب در خارج از ایران مأیوسند. 6 درصد نیز علیxadرغم تمایل به بازگشت به ایران، حاضر به بازگشت برای زندگی دائمی در ایران نیستند. با اینxadکه در شهود عمومی، بارزترین دلیل عدم مهاجرت وجود دلبستگیxadهایی فردی برای ماندن به نظر میxad رسد، اما این تنها در 21 درصد موارد علتی برای ماندن یا بازگشت به وطن است. یافتهxad های ما به روشنی نشان میxadدهد که دلایلی که به نحوی بازنمای وطنxad دوستی و تعهد به مشارکت در سرنوشت اجتماعی، سیاسی و فرهنگی کشور است میxadتوانند نقش بارزتری در انتخاب ماندن در ایران داشته باشند.

چه دلایلی دانشجویان را از رفتن باز می دارد؟

از کسانیxad که می xadروند پرسیدیم که در چه شرایطی حاضرید از تصمیم خود صرف نظر کنید و در ایران بمانید. بیشترین پاسخxad ها بر مدار بهبود شرایط تحصیلی، پژوهشی و شغلی، شایستهxad سالاری و اعتماد به نخبگان جوان، افزایش آزادیxadها، حرکت در مسیر توسعه و امنیت اقتصادی میxad گشت.

برخی نیز به مواردی از قبیل آزادی اکادمیک و ایجاد فرصت برای چهرهxadهای علمی، بهبود اوضاع آموزش و پژوهش علوم انسانی در کشور، حذف سربازی اجباری، بهبود اخلاقی و معنوی جامعه، رفع فساد در بوروکراسی حاکم، ایجاد فرصت مشارکت و حقوق برابر برای زنان، بهبود وضعیت سلامت و بهداشت و امکان دستیابی به آرامش روانی به عنوان دلایلی که در صورت حصول حاضر به بازنگری در تصمیم خود برای ترک وطن هستند اشاره کردهxad بودند.

با این که بسیاری، مهاجرت از ایران را سرنوشت مطلوب افراد موفق و نخبگان دانشگاهی میxad دانند، اما چنین تقدیری تنها به کند شدن پیشxadرفت کشور، تضعیف بخش تحولxad خواه مردم و فراموشی آهستهxad تقدیر جمعی خواهد انجامید. صداهایی میان مردم و دانشجویان برای ماندن در ایران، برای اولویت دادن به سرنوشت جمعی در برابر رویای رستگاری فردی و برای تلاش جمعی در جهت رقم زدن چنین سرنوشتی به گوش میxadرسد، امیدواریم که این صداها همانند جویبارهایی در دامنهxad ها، یکxadدیگر را بیابند و به هم برسند. همxadچنین چنان که از این پیمایش بر میxadآید بخش زیادی از دانشجویان بر سر مهاجرت از کشور و نیز بر سر بازگشت به ایران در صورت مهاجرت مرددند. همxadچنانیxad که نشان دادیم دلبستگیxad های فردی علیxadرغم تأثیر تعیینxad کنندهxad ترین عامل برای چنین تصمیمی نیستند. تقدیر در گرو بهبود شئون مختلف زیست در ایران و حفظ امید به چنین بهبودی است.